In een bestand met mijn ‘woordenvoorraad’ bewaar ik kanshebbers voor een blogstukje, waarbij ik die woorden zo mogelijk voorzie van vindplaats en een korte toelichting. Een van die woorden is het woord ‘dwaalgast’, met in de toelichting dat het in een artikel had gestaan over de scharrelaar, ‘een vogel […] die ooit veel voorkwam maar nu een dwaalgast is’.^*

Door dat ‘scharrelaar’ moest ik weer aan de kookaburra denken, die als ijsvogelsoort lid is van de ‘orde der scharrelaarvogels’. Voor mijn blogstukje over de kookaburra had ik, met enige moeite,  de verleiding weerstaan om het zijpad in te slaan naar de orde der scharrelaarvogels, maar toen ik de scharrelaar in mijn voorraadbestand weer tegenkwam ben ik toch verder gaan kijken.

Daarvoor moest ik eerst opzoeken hoe het ook alweer zit met die ordes en families in het dierenrijk. Op een site met ezelsbruggetjes vond ik de zin ‘Als Kleine Otters Fietsen Gaan Stelen’ voor de onderverdeling Afdeling, Klasse, Orde, Familie, Geslacht en Soort. Voor ‘Afdeling’ wordt bij dieren meestal de benaming ‘Stam’ gebruikt. ‘Afdeling’ is gangbaarder bij de indeling van het plantenrijk.

Onder de orde van de Scharrelaarvogels valt een aantal niet erg op elkaar lijkende families. Naast de familie IJsvogel (Alcedinidae) van de Kookaburra heb je ook de familie van de Scharrelaars (coraciidae). En die familie Scharrelaar is weer onderverdeeld in twee geslachten en twaalf soorten. Met ‘geslacht’ wordt in dit verband niet M/V/X bedoeld, maar een groep met een eigen naam. Het geslacht coracias heeft negen verschillende soorten, waaronder de ‘gewone scharrelaar’ (Coracias garrulus).

Het artikel waarin ik het woord dwaalgast was tegengekomen vermeldde ook dat de vleugel van zo’n gewone scharrelaar in 1500 door Albrecht Dürer is geschilderd: de aquarel ‘Flügel einer Blauracke’, 20cm x 19,6cm. Op het werk zelf, dat zich in de collectie van het Albertina-museum in Wenen bevindt, staat overigens het jaartal 1512. Dürer schilderde bovendien ook een dode scharrelaar ‘Tote Blauracke’.

In de vogelgids van Vogelbescherming Nederland is te lezen waaraan je een scharrelaar kunt herkennen (vooral dus aan zijn overwegend felblauwe verenkleed) en wat hun leefwijze is. Hij komt in Nederland in beperkte mate voor en geniet geen speciale bescherming: ‘Mocht u ergens in Nederland een scharrelaar aantreffen, bewaar dan uw afstand om verstoring te voorkomen. Het gaat vermoedelijk om een dwaalgast.’

* Wytske Versteeg, ‘Verlangen naar de verte’ , De Groene, 8 april 2021

Onlangs werd ik geattendeerd op een artikel^* over de uitdrukking ‘goeie grutten’. Nu is ‘grut’ een taalvariant van ‘gort’ (gepelde, geslepen en geglansde gerst), maar de grutten in deze uitdrukking zijn bedoeld als een bastaardvloek. ‘Grut, grutten en grutjes zijn als begrippen etymologisch gezien een verbastering van God.’ Dus God werd gort werd grut.

Een bastaardvloek is een doelbewust verminkte vloek die daardoor onschuldiger klinkt, Van Dale noemt als voorbeelden jandorie, potvolblomme en jasses, maar er zijn er gemakkelijk nog veel meer te verzinnen, van jeminee tot sakkerju en getsiederrie. Iemand die aanstoot neemt aan echte vloeken hoeft zich dan niet gekwetst te voelen.

Een mooi voorbeeld kwam ik tegen in de NRC van 6 augustus 2022. In het zomeravondgesprek tussen Habtamu de Hoop (PvdA) en Kees van der Staaij (SGP), vraagt Van der Staay aan De Hoop naar het weeshuis waarin deze zat voordat hij werd geadopteerd.

Er stond niet bij hoe Vander Staaij hierop reageerde, of hij het eufemistisch afgekorte ‘Jeetje’ inderdaad minder erg vond dan de volledige hartenkreet ‘Jezus’.

Ik moet bij bastaardvloeken ook denken aan mijn verbazing toen ik ooit een van mijn nichtjes ‘chips’ hoorde zeggen, in plaats van ‘shit’. En mijn vader zei wel eens ‘gofferjune’, wat een variant is van ‘nondeju’ en dat is weer een verbastering van het Franse ‘au nom de Dieu’. Een bastaardvloek die nooit echt is ingeburgerd is ‘pollens’, een verzonnen kreet voor het personage Barend Servet van Wim T. Schippers.

De ultieme bastaardvloeken lijken me die van stripfiguren. De krachttermen worden in een plaatje zonder tekst weergegeven. De band met god of duivel is hier niet meer aan af te zien, dus hoeft niemand zich gekwetst te voelen. Het staat iedereen vrij er zelf iets bij te verzinnen, van de brave verbastering ‘o jemig’ tot een echte krachtterm als ‘godverdomme’.

* Historiek.net: ‘Goeie grutten! Grutjes! Herkomst en betekenis’ – Enne Koops – april 2022

In het boek De meester en Margarita van Michail Boelgakov (vertaling Marco Fondse) wordt Margarita op een bepaald moment opgehaald door een izabelkleurige automobiel: ‘Er daalde een izabelkleurige open automobiel neer op de oever…’ Omdat ik geen idee had wat voor kleur dat was, heb ik dat opgezocht. De spelling izabel en isabel wordt overal (ook hier) door elkaar gebruikt.

Van Dale noemt izabel ‘verouderd’ en omschrijft het als ‘een kleur hebbend die bestaat uit een mengeling van geel en wit, maar waarin geel de overhand heeft’, met als tweede betekenis ‘paard met goudgeel, glanzend haar en witte of geelwitte staart en manen’.

Wikipedia noemt het een ‘bleekgele of perkamentachtige kleur’ en voegt eraan toe dat de benaming vooral wordt gebruikt voor paarden en vogels, maar ook voor konijnenrassen en honden. Voor konijnen kon ik geen verwijzing naar die kleur vinden, maar wel voor honden. Zo zijn er bijvoorbeeld isabelkleurige Dobermanns en kleine Italiaanse windhonden. Bij paarden worden met name lichtgekleurde palominopaarden isabelkleurig genoemd.

Behalve vogelsoorten die er expliciet naar zijn vernoemd, zoals de izabeltapuit en de izabelklauwier, wordt de term ook gebruikt voor een bepaalde groep kanaries: ‘bruine kanaries met gereduceerd melanine’. Daarbinnen zijn weer diverse kleurvarianten, zoals isabel geelivoor intensief, isabel wit dominant en isabel rood mozaiek.

Ook een paddenstoelensoort is ernaar vernoemd: het isabelkleurig breeksteeltje (geurloos, smaakloos en oneetbaar).

Het woord is afkomstig uit het Frans en is afgeleid van de persoonsnaam Isabel of Izabel. Als bron worden verschillende Isabella’s genoemd die volgens de bijbehorende verhalen een eed hadden afgelegd om geen schoon hemd meer aan te doen voordat een bepaalde stad was ingenomen. Dat gold voor Isabella van Spanje (1566-1633) tijdens het beleg van Ostende, dat drie jaar duurde, en voor Isabella van Castilië, ‘de katholieke’, (1451-1504) tijdens het beleg van Granada (dat negen maanden duurde). De jaartallen sluiten in ieder geval de eerste Isabella uit, want het woord komt al eerder voor. Maar het is natuurlijk een mooi verhaal en je krijgt meteen een indruk welke kleur je je erbij moet voorstellen. Over de geur zullen we het maar niet hebben.