Vrijwel dagelijks kom ik op mijn vaste route naar de supermarkt voor boodschappen of naar het verpleeghuis voor mijn vrijwilligerswerk langs een aantal zijstraten waar ik doorgaans nauwelijks aandacht aan schenk. Een daarvan bekeek ik onlangs echter wat beter, omdat ik in een recensie van de tentoonstelling In volle bloei in het Mauritshuis (tot en met 6 juni 2022) de naam Maria van Oosterwijck was tegengekomen.

Van die straat had ik namelijk altijd gedacht (als ik er al aan dacht) dat die vernoemd was naar Maria van Oostenrijk, in de vage veronderstelling dat zij wel een landvoogdes of zo zou zijn geweest. Nu keek ik nog eens beter en, ja, het bleek de Maria van Oosterwijckstraat te zijn, met de toelichting ‘Nootdorpse schilderes’. Eigenlijk was dat ergens ook wel logisch, want alle straten in die wijk zijn naar schilders genoemd. Zo is deze betrekkelijk nieuwe Maria van Oosterwijckstraat een zijstraat van de Willem van Aelststraat, een schilder die een van haar leermeesters is geweest.

De schilderes Maria van Oosterwijck (1630-1693) was gespecialiseerd in bloemstillevens en ze was in haar tijd erg populair bij Europese vorstenhuizen en andere edelen, wat haar goed betaalde opdrachten opleverde. Dat ze zoveel succes had was in die tijd voor een vrouw uitzonderlijk, ook omdat ze geen lid van een gilde kon worden. De website ‘Maria van Oosterwijck – Vermaert Konstschilderesse’ bevat een biografie en een uitgebreide beschrijving van haar werk.

Maar er blijkt inderdaad ook een Maria van Oostenrijk te bestaan; er zijn zelfs meer Maria’s met die titel, van wie de meeste er ter onderscheid een tweede voornaam bij hebben, met Maria Theresia van Oostenrijk als bekendste (en daar zijn er ook minstens twee van). Zonder extra voornaam heeft Wikipedia een lemma voor Maria van Habsburg (1531-1581) en voor Maria van Hongarije (1505-1558). Deze laatste werd in 1531 door haar broer Karel V aangesteld als opvolgster van haar tante, de landvoogdes Margaretha van Oostenrijk, als zijn plaatsvervanger in de Nederlanden. Dat zal dus wel degene zijn die ik vaag in gedachten had als ik langs die zijstraat liep.

Bij een lezing over iconen viel het woord ‘palladium’ als ‘beschermicoon van een stad’. Een palladium is volgens Van Dale inderdaad ‘iets dat de veiligheid enz. van een staat, een recht enz. waarborgt’. Dat kan een icoon zijn, maar ook een god of godin, een heilige of een engel.

Het oorspronkelijke Palladium, met een hoofdletter, was een houten beeldje van de godin Pallas Athene. Volgens de overlevering was dat beeldje in Troje uit de hemel gevallen en zolang het zich binnen de muren van die stad bevond kon niemand de stad innemen.
Toen de Grieken aan het eind van de Trojaanse oorlog dankzij de list met het houten paard de stad binnen waren gekomen, hadden Odysseus en Diomedes het Palladium gestolen, waarna de stad inderdaad viel. Over wat er daarna met het beeldje is gebeurd zijn verschillende verhalen in omloop. De Romeinen waren er in ieder geval van overtuigd dat Aeneas het had meegenomen toen hij met zijn vader Anchises en zijn zoontje Ascanius Troje ontvluchtte en Rome stichtte. Zo kwam het in Rome terecht en daar werd het zorgvuldig bewaard in de tempel van Vesta.

Gaandeweg kreeg palladium daarmee de bredere betekenis van iets wat de veiligheid van een stad of staat waarborgt. Dat konden iconen zijn zoals In het Byzantijnse rijk, of beschermheiligen, ook wel patroonheiligen genoemd, in de katholieke kerk. Zo is Laurentius van Rome de beschermheilige van Rotterdam en Nicolaas van Myra van verschillende havensteden, onder meer Amsterdam.

Toen ik op ging zoeken wie de beschermheilige was van Delft (waar ik woon) en van Beverwijk (waar ik geboren ben), vond ik het antwoord op een lijst van plaatsen in Nederland met hun patroonheiligen. De beschermheilige van Beverwijk blijkt Agatha van Sicilië en die van Delft Hippolytus van Rome. Geen van beiden staat in de top-10 van patroonheiligen. Daarin staat Sint Maarten op één.

Naast stedenbeschermer is palladium ook een scheikundig element, een zacht en pletbaar zilverwit metaal dat in dezelfde groep van het periodiek systeem zit als nikkel en platina. Het heeft atoomnummer 46 en het symbool ervoor is Pd. Het wordt gebruikt als katalysator in verschillende reacties en er worden sieraden van gemaakt. De ontdekker ervan, de Engelse chemicus William Hyde Wollaston (1766-1828) noemde het naar een kort daarvoor ontdekte asteroïde, Pallas, oftewel Pallas Athene, dezelfde godin die model stond voor het oorspronkelijke Palladium.

Evenals vorig jaar konden we weer niet verkleed als herders kerstliedjes zingen in de kerstreis van Swetterhaghe en liep ik daardoor de erwtensoep en een broodje kroket mis. En ook wil evenals vorig jaar de echte kerststemming zonder die liedjes niet echt komen en heb ik geen echte kerstboom. Om toch te zorgen voor een beetje kerstsfeer heb ik mijn oude kerstspullen tevoorschijn gehaald. De witte rendieren staan dit jaar buiten mijn huis in de binnengang, in het raamkozijn naar het trappenhuis. Daar komen ze best goed tot hun recht, vind ik.

Lees verder →