In een eerder blogstukje schreef ik over enkele boeken met computerhumor en onlangs stond in de NRC een essay van Christiaan Weijts waarin hij zich afvraagt of kunstmatige intelligentie, AI, humor heeft. Dit zette me, kortstondig en oppervlakkig, aan het denken over de combinatie computer en humor. Nu is er over het wezen van humor al heel veel geschreven en ik ben niet van plan daar diepgravend onderzoek naar te doen. Toch wil ik hier een paar losse gedachten delen.

Bij de vraag of AI humor heeft, dus of een computer humoristisch kan zijn, gaat het er volgens mij niet alleen om of ik de grappen van de computer leuk vind, maar ook een beetje of de computer mijn grappen leuk vindt. En dat is moeilijk te achterhalen. Daarom kun je je inderdaad beter afvragen of de luisteraar of lezer (ik in dit geval) moet lachen om grappen waarmee een computer aan komt zetten.

Volgens Weijts kan een computer geen humor hebben, omdat deze ‘de ervaringen mist waarmee de humorist verbinding tot stand brengt door de herkenning en relativering van eigen ervaringen’. Hij verwijt de AI-app ChatGPT dat wanneer je zonder nadere toelichting om een grap vraagt, dit altijd een resultaat oplevert ‘van het moppentrommelkaliber dat het goed doet bij kinderen onder de acht’. Dat werpt de vraag op of humor pas ‘echte humor’ is als het om originele, hoogstaande, intellectuele grappen gaat. En trouwens, in hoeverre is de humor van humoristen origineel?

En wat AI betreft: ik moet vaak juist lachen om de computer als hij de plank volkomen mis slaat, zoals bij sommige hilarische suggesties voor woordverbeteringen. Die moppentrommelgrappen van ChatGPT snap ik tenminste. Vroeger moest ik ook altijd lachen om boekjes zoals Juf, daar zit een weduwe in de boom, en de moppenrubriek van de Donald Duck of De Lach. En nog steeds staat in elke Margriet een kinderuitspraak die me een glimlach ontlokt. Dat zegt waarschijnlijk meer over mijn gevoel van humor en is misschien zelfs kwalijk, omdat het duidt op een zekere arrogantie: ha, ha, wat heerlijk naïef.

Ook computers vind ik vooral humoristisch op momenten dat hun kunstmatige intelligentie tekortschiet. Maar dat kan natuurlijk ook komen omdat ik stiekem bang ben dat ze inmiddels slimmer zijn dan ik.

*  NRC 16 maart 2024, ‘De computer is een comedian zonder ziel’, Christiaan Weijts, p.16-18.

Tot mijn verrassing kreeg ik een certificaat voor 2024 van Prompt! toegestuurd. Deze badge is bedoeld om op mijn LinkedIn-profiel te zetten, om potentiële opdrachtgevers duidelijk te maken dat ik serieus met taal bezig ben: ‘Patty Adelaar werkt doelgericht aan professionele tekstuele creativiteit via prompt-schrijven.nl.’ Nu zit ik niet op LinkedIn (en ook niet op Facebook of Instagram, wat dat aangaat), en ben ik ook niet op zoek naar opdrachtgevers, maar ik vind het wel leuk om dit hier te melden. Inmiddels staat hij ook op de bladzijde Teksten van mijn website.

Prompt-deelnemers krijgen deze badge als ze het afgelopen jaar regelmatig opdrachten hebben opgestuurd. Nu sla ik wel eens een opdracht over als het slecht uitkomt, maar meestal werk ik er met plezier aan. Het resultaat is niet altijd los te zien van de opdracht, maar sommige schrijfsels zijn in een bepaald kader ook zelfstandig te begrijpen, zoals het carnavalslied in een eerder blogstukje. Er zijn ook opdrachten bij die resulteren in een UKV, een ultrakort verhaal, variërend van 100 tot 250 woorden.

Hieronder volgt een recent voorbeeld. Ik zal ook eens bekijken of ik oude uitwerkingen geschikt kan maken als UKV voor het blog.

***

Tijdlus

Het sneeuwt. Ik weet dat het nu niet meer dan een paar verdwaalde vlokken zijn, maar dat die dadelijk zullen veranderen in een ondoordringbaar wit gordijn. Over een paar minuten zal de bestelauto de straat in komen rijden en zonder af te remmen het kruispunt oversteken. Dan komt de klap gevolgd door een explosie. Een brandend wrak, schril gekrijs en naderende sirenes.

Ik wil ingrijpen. Ik wil naar buiten gaan en de auto tegen proberen te houden, de chauffeur waarschuwen en toeroepen voorzichtig te zijn. Maar inmiddels weet ik dat de gebeurtenissen onontkoombaar zijn. Elke dag als ik naar buiten ga ben ik te laat. Elke dag ontvouwen de gebeurtenissen zich volgens het vaste stramien. De gedachte dat ik daar iets aan kan veranderen is een illusie. Hoe hard ik het ook probeer, het is me nog nooit gelukt om op tijd te zijn en het ongeluk te voorkomen. Het liefst wil ik voortaan binnen blijven. Ik zit voor het raam en kijk naar buiten. Nog is het stil In de straat, auto’s en huizen bedekt met een laagje sneeuw.

Daar komt de auto. Ik huiver en terwijl ik de deur uit ren besef ik moedeloos dat het ook vandaag vergeefs zal zijn.

Morgen weer een dag. Misschien ben ik dan op tijd om de keten te doorbreken.

Ik probeer elke vrijdag de wekelijkse schrijfopdracht van Prompt! Schrijven! uit te voeren. Dat lukt lang niet altijd, soms ontbreekt me de tijd en soms de inspiratie. Een enkele keer kom ik er pas later in de week aan toe, maar vorige week had ik binnen een uur al iets waar ik tevreden over was! De opdracht stond in het teken van carnaval: gevraagd werd om een carnavaleske artiestennaam en de titel van de bijbehorende carnavalskraker.

Mijn inspiratie reikte deze keer zelfs zover dat niet alleen de titel , maar ook de tekst van het betreffende lied eruit kwam rollen.

De grappentappers

met: ‘Lach of ik schiet’

      Grappen tappen? Lamenielachen!
      Grappen tappen?
      Schiet in de lach, lach of ik schiet.

   We tappen een grap,
   We tappen er twee,
   We tappen er drie of vier,
   In ruil voor voor meters bier!

      Grappen tappen? Lamenielachen!
      Grappen tappen?
      Schiet in de lach, lach of ik schiet.

   We tappen een grap,
   We tappen er twee,
   We tappen er drie of vier,
   In ruil voor twintig meter bier!

      Grappen tappen? Lamenielachen!
      Grappen tappen?
      Schiet in de lach, lach of ik schiet.

Enzovoort, bij elke herhaling komt er minstens tien meter bier bij. Achteraf heb ik nog overwogen om hier en daar  ‘grappen’  te vervangen door ‘flappen’, maar daar heb ik uiteindelijk van afgezien.

Voordat ik dit ‘werkje’ opstuurde keek ik nog even op internet en toen zag ik dat de naam De Grappentappers helaas al bestond. Op YouTube stonden namelijk filmpjes van een groep schattige beugelpubertjes die onder die naam sketches met melige woordspelingen maken. Nu ben ik een beetje bang dat misschien ook de tekst allang ergens eerder werd verzonnen en gebruikt is. Dan heb ik onbewust plagiaat gepleegd.

Een volgende stap is het verzinnen van een oorwurmmelodie met een simpel arrangement voor een dweilorkest. Een leuke uitdaging, die ver buiten mijn comfortzone ligt. Bovendien ligt hier het gevaar van plagiaat nog sterker op de loer.

Op 10 februari begint in de Chinese astrologie het Jaar van de Draak, de Houten Draak om precies te zijn, dat duurt tot en met 28 januari 2025. De Draak, het enige mythische wezen in de Chinese dierenriem, wordt geassocieerd met voorspoed en succes en staat symbool voor kracht en moed. Volgens horoscoop Luna wordt dit jaar dan ook ‘een unieke combinatie van de inherente kracht, charme en dynamiek van de Draak, gecombineerd met de aardende en groeibevorderende eigenschappen van het Hout-element’. In de Chinese astrologie wordt de Draak gezien als een symbool van kracht en als een symbool van macht en materiële voorspoed.
Die materiële voorspoed zien we terug bij draken in de Westerse cultuur, die vuur spuwen om de grote schatten die ze vergaren angstvallig te bewaken.

‘Mijn’ eerste draak kwam ik tegen in De wonderreis van het drakenschip, een boek uit de reeks over Narnia. Het vervelende ettertje Eustace verandert in een draak en vindt in het drakenhol ‘een groot aantal sieraden, ringen, halskettingen en armbanden, alle rijk met juwelen bezet.’¹ Een belangrijke tweede kennismaking was die met Smaug, de draak uit De hobbit van J.R.R. Tolkien, die in het hart van een berg ligt te slapen. ‘Beneden hem, en onder al zijn ledematen en zijn enorme opgerolde staart en aan alle kanten, wijd en zijd, over onzichtbare vloeren verspreid, lagen talloze stapels kostbare voorwerpen, gesmeed en ongesmeed goud, edelstenen en juwelen en zilver rood gevlekt in het schemerachtige licht’.²

Na deze twee exemplaren heb ik nog talloze andere draken leren kennen uit fantasy-boeken. Tegenwoordig figureren ze ook in verschillende films en televisieseries, al moet ik bekennen dat ik van Game of Thrones maar een paar afleveringen heb gezien.

De draak, wat oorspronkelijk ‘grote slang’ betekent,  wordt vaak verbeeld als een gevleugelde krokodil met een slangenstaart. Hij komt in verschillende mythologieën voor met uiteenlopende symbolische betekenissen. In Europa kreeg de draak als fabeldier onder het christendom een slechte reputatie, mede door de verwantschap met de  slang. Een beroemde drakendoder is de heilige Joris, die als Saint George de beschermheilige van Engeland is. Deze bekeerde Romeinse soldaat versloeg een draak die al jarenlang een stad belaagde, waarna alle inwoners zich tot het christendom bekeerden.

Het verhaal dat vroege kaartenmakers de tekst Hic sunt dracones (‘hier zijn draken’) vroeger massaal op kaarten zetten om aan te geven dat het om onbekend gebied gaat, schijnt helaas een broodjeaapverhaal te zijn.

1. De hobbit. J.R.R. Tolkien. Vertaling Max Schuchart. Het Spectrum, 1970, p. 167.

2. De wonderreis van het drakenschip. C.S. Lewis. Nederlandse bewerking Pieter Nierop. U.-M West-Friesland, Hoorn, 1956, p. 76.

Toen het in januari begon te vriezen was de poolwervel in het nieuws. De poolwervel is een lagedrukgebied in de stratosfeer in de buurt van de polen dat langere tijd op dezelfde plek blijft hangen. Als de stratosfeer opwarmt verzwakt die wervel en stulpt hij als het ware uit over het aardoppervlak. Deze verstoring plant zich naar beneden voort en beïnvloedt de ligging van de straalstroom in de troposfeer, met een ‘uitbraak van koude poollucht’ tot gevolg, zoals het KNMI in zijn uitleg van de straalstroom schrijft.

Er was dus sprake van een straalstroom in de troposfeer en een poolwervel in de stratosfeer. Toen ik dit las vroeg ik me af hoe het ook al weer zat met die sferen. In de atmosfeer onderscheidt men vijf opeenvolgende hoofdsferen:  de troposfeer, de stratosfeer, de mesosfeer, de thermosfeer en de exosfeer, met  als tussenlagen de tropopauze, stratopauze, mesopauze en thermopauze.

De troposfeer, de onderste laag, bevat ongeveer tachtig procent van de totale luchtmassa. In deze laag van de atmosfeer is er veel beweging, zoals ons dagelijkse weerbericht illustreert.

De stratosfeer is daarentegen vrij stabiel, ook qua temperatuur. Naarmate je hoger komt stijgt de temperatuur wel geleidelijk. Dat komt door de absorptie van de ultraviolette straling uit zonlicht door de roemruchte ozonlaag, die het schadelijkste deel ervan tegenhoudt.

In de mesosfeer daalt de temperatuur tot rond de -100 °C. Verschijnselen als lichtende nachtwolken en vallende sterren vinden hun oorsprong in de mesosfeer.

In de thermosfeer neemt de temperatuur weer toe met de hoogte. Ook hier wordt uv-straling afkomstig van de zon geabsorbeerd. De temperatuur is dan ook afhankelijk van de zonneactiviteit. De deeltjes in deze laag worden door de straling geïoniseerd. Het is een belangrijk deel van de ionosfeer, die zich vanaf de mesosfeer naar boven toe uitstrekt.

De exosfeer is de bovenste laag. Daar neemt de temperatuur niet meer toe met de hoogte en gaat de dampkring van de aarde over in het luchtledige van de ruimte.

Naast deze atmosferische sferen heb je ook nog de magnetosfeer, het gebied waarin het magnetisch veld van de aarde invloed heeft en waarvan de ionosfeer de onderste laag is, en de biosfeer, het leefgebied van alle aardse organismen, dat behalve een deel van de atmosfeer – tot acht kilometer hoogte, waar er voldoende zuurstof is – ook deel uitmaakt van de hydrosfeer (het water op en onder de planeet) en de lithosfeer (het buitenste  gedeelte van de vaste aarde).

Nu heb ik volgens mij de  belangrijkste sferen wel weer min of meer op een rijtje. Kennelijk is de poolwervel inmiddels weer tot rust gekomen en maakt de biosfeer zich in deze contreien zich op voor de lente: ik heb de eerste sneeuwklokjes alweer gezien.