Terwijl mijn smartphone volliep met enthousiaste berichten van bezoekers van festivals zoals Wonderfeel en Down the Rabbithole, zocht ik het zondagmiddag dichter bij huis en ging ik naar het leerlingenpodium van muziekschool Rootz in Het Voorhuis in Delft. Het hele weekend traden daar meer en minder gevorderde leerlingen op, met verschillende instrumenten, maar ik kwam met name voor de piano-optredens van Nellie Schut en Michael Gan, twee zeer ver gevorderde leerlingen van Yuliya Urinyova.

Ik werd niet teleurgesteld: ze speelden allebei geweldig en gaven bovendien een interessante (en goed verstaanbare!) toelichting op de vrij onbekende werken.

Nellie Schut ken ik van mijn koor Cantarella en door haar bijdragen aan bonte avonden weet ik hoe goed ze piano speelt. Zij liet deze middag een paar tango’s horen van Ernesto Nazareth, een mij tot nu toe onbekende Braziliaanse componist en pianist. Met deze muziek had ze kennisgemaakt bij het Nieuw Kamerkoor Delft, dat In het najaar (zondagmiddag 12 oktober, om precies te zijn) een tangoprogramma uitvoert en dat Nellie af en toe als repetitor begeleidt.

Michael Gan heeft altijd les vóór mij en dan hoor ik op de gang al hoe goed hij is. Hij speelde nu een etude van de mij ook al onbekende Anton Arensky en met Yuliya samen een versie voor 2 piano’s van de Dance Macabre van Camille Saint-Saëns, de beroemde attractie van de Efteling.

Zelf heb ook al heel lang les van Yuliya, maar mijn pianistische talent en techniek zijn eufemistisch gezegd niet toereikend voor zo’n openbaar optreden. Ik laat me daardoor niet terneerslaan en beperk me met plezier tot de ‘Easy Pieces’ van Martha Mier. Als ik in een Eftelingstemming ben probeer ik nog wel eens het Menuet in G van de paddenstoelen onder de knie te krijgen, tot dusverre met weinig succes. Dat menuet staat in het Notenbüchlein für Anna Magdalena Bach, maar is niet geschreven door Johann Sebastian Bach, maar door Christian Petzold.

Deze week krijgen jullie een tweedehands blogstukje. Oorspronkelijk heb ik deze tekst over het ontstaan van het Requiem van Verdi namelijk geschreven voor het blog van Cantarella. Dat werk gaan we op zaterdag 22 november 2025 uitvoeren in de Raamstraatkerk. Noteer die datum maar alvast.

 De Messa per Rossini is geen mis ván Rossini, maar een mis vóór Rossini en dit werk bevat de eerste aanzet tot de Messa da Requiem van Verdi. Toen Rossini in 1868 was overleden stelde Verdi aan muziekuitgever Ricordi voor om samen met twaalf andere componisten een dodenmis ter ere van Rossini te schrijven en daarvoor een commissie in te stellen die de voorbereidingen zou coördineren, zoals de selectie van de componisten, het opdelen van de tekst in dertien delen en het bepalen van enkele randvoorwaarden voor de bezetting, lengte en toonsoorten, om er toch nog een beetje eenheid in aan  te brengen.

Dat lukte wonderlijk genoeg allemaal en in 1869 was de mis klaar, maar helaas ging de geplande uitvoering in Bologna op de sterfdag van Rossini niet door vanwege ‘organisatorische, financiële, ideologische en cultureel-politieke’ geschillen. Het werk raakte daarna in vergetelheid. In 1873 kreeg Verdi zijn bijdrage terug van de uitgever, het slotdeel met het responsorium Libera me. Dat gebed wordt naast de doodskist gebeden, direct na het requiem en voor de begrafenis. Toen in 1873 Alessandro Manzoni, een vriend van Verdi, overleed, bouwde Verdi dat deel uit tot een volledig requiem.

Het bestaan van de oorspronkelijke Messa per Rossini werd ontdekt door musicoloog David Rosen, toen hij onderzoek deed naar de ontstaansgeschiedenis van Verdi’s Requiem. Hij wist acht van de dertien bijdragen te achterhalen. Zijn onderzoek werd voortgezet door de Internationale Bachakademie in Stuttgart, het Verdi Instituut in Parma en de uitgeverij Ricordi in Milaan, met als resultaat een eerste uitvoering van deze mis op 11 september 1988 als afsluiting van het Europese Muziekfestival in Stuttgart, door de Gächinger Kantorei Stuttgart, het Prager Philharmenischer Chor en het Radio-sinfonieorchester Stuttgart onder leiding van Helmuth Rilling. De opname van dit concert is in 1989 op cd uitgebracht en inmiddels is het volledige werk met de bijdragen van de andere componisten ook op YouTube te vinden.

Het deel van Verdi komt inderdaad grotendeels overeen met deel 7 uit onze partituur. Op de opname is het in twee delen opgesplitst: Libera me / Dies Irae / Requiem aeternam en  de fuga Libera  me, met de sopraan Gabriela Beñackova-Cap als soliste.

Zie ook: https://nl.wikipedia.org/wiki/Messa_per_Rossini

Onze uitvoering van de Messiah van Händel was een succes. De kerk was vol en het publiek enthousiast. Zoals gebruikelijk had iedereen een programmaboekje gekregen met de tekst en achtergrond van het werk en informatie over de solisten. Bij het verhaaltje over de tenor (Vincent Lesage) las ik:  ‘…leidt zijn eigen ensemble Querelles in 17^e-eeuwse protestantse figuraalmuziek’. Wat is figuraalmuziek vroeg ik me toen af, want die term was ik nog nooit  tegengekomen.

Volgens Van Dale is figurale muziek versierde contrapuntische muziek (uit de middeleeuwen), waarbij verschillende ritmes door elkaar lopen’. Voor de verandering keek ik nu ook eens in Ensie, een soort online bibliotheek met woordenboeken en encyclopedieën, waar je kunt zoeken in meer dan tweeënhalf miljoen begrippen. Een daarvan is inderdaad figuraalmuziek. Verschillende bronnen geven definities van figuraalmuziek of figurale stem, zoals: ‘muziek met noten van verschillende duur’, ‘meerstemmige, contrapuntische muziek gekenmerkt door figuren of versieringen’ of ‘de stem die de hoofdmelodie versiert’, ‘de stem die de cantus firmus of de hoofdmelodie vergezelt en versiert’.

Vaak wordt figuraalmuziek in de definitie tegenover koraalmuziek geplaatst, een tegenstelling die ik eerst niet goed begreep. De koralen van Bach blijken ondanks hun naam in feite geen koraalmuziek, maar figuraalmuziek. De hoofdmelodie is het oorspronkelijke koraal, of zoals Het Groot woordenboek der Nederlandse taal het zegt: koraalmuziek is kerkmuziek, met ‘eene hoogst eenvoudige, alleen uit heele of hoogstens heele en halve tonen bestaande melodie, die tegenwoordig genoegzaam alleen tot het Protestantsche kerkgezang wordt gebezigd’.

Over deze evolutie van het begrip koraal staat iets in het online artikel ‘Luther en de muziek van de reformatie’ op de Belgische site Stretta: ‘In de zestiende eeuw werd in het protestants taalgebruik de hymnemelodie, de cantus firmus, koraal genoemd. […] Sinds de achttiende eeuw werd dan binnen het protestantisme, het kerklied (melodie en tekst) algemeen koraal genoemd. Ook de finale strofe in Duitse cantaten en oratoria omschreef men als “Choral”.’

Op YouTube zijn natuurlijk talloze voorbeelden van deze muziek te vinden. Hier is een link naar de video’s van het in het programmaboekje genoemde Ensemble Querelles. Het is hoe dan ook gewoon mooie oude meerstemmige muziek.

Vorige week heb ik een mailing de deur uit gedaan om de uitvoering van Händels Messiah door Cantarella aan te bevelen. Ongetwijfeld hebben veel volgers van dit blog dat mailtje ook gekregen, en bovendien zitten er ook medezangers bij. Voor de overige lezers heb ik de informatie uit het mailtje onderaan dit stukje gezet.

De Messiah heb ik al vaker gezongen, maar vreemd genoeg nog nooit met Cantarella. Zo heb ik vroeger een aantal keren meegedaan met de Messiah tijdens de jaarlijkse scratchdagen in Leiden. Daar heb ik toen ooit een heel handig koffiebekertje gekocht, dat ik nog steeds gebruik in de pauze van koorrepetities.

Het bekendste deel uit de Messiah is zonder enige twijfel het Hallelujah-koor. Op 15 februari hebben we een extra repetitiedag en het zou leuk zijn als we aan het eind van de middag ter promotie van het concert een verrassingsoptreden kunnen geven in de stationshal van Delft, waar een piano staat. Op internet vind je verschillende voorbeelden van dergelijke speciale uitvoeringen van het Hallelujah-koor, zoals deze flash mob, waar iemand in een restaurant met lunchende mensen zogenaamd spontaan begint met zingen en binnen de kortste keren staat daar dan een heel koor te jubelen. Het publiek is enthousiast, zo te zien.

Een puntje van aandacht voor ons is dat iedereen het daar uit het hoofd zingt. Zo ver zijn wij op 15 februari waarschijnlijk nog niet.

Op YouTube staan ook verschillende uitvoeringen door silent monks, zwijgende monniken, die de tekst op borden hebben staan die ze op het juiste moment laten zien, terwijl buiten beeld een koor staat te zingen.

2012 South Kitsap High School Vocal Music

Bij deze versie voor mannenkoor door het Gay Men’s Chorus of Washington, DC is het (enorme) koor wel op de achtergrond te zien:

De aankondiging van ons concert

Op zaterdag 15 maart 2025 geeft Cantarella in de Raamstraatkerk in Delft een uitvoering van de Messiah van Georg Friedrich Händel, bekend van het beroemde Hallelujah-koor. We beginnen al vroeg, want het is een lang stuk: aanvang 19:30, zaal open om 19:00.

De kaartverkoop gaat via de website: https://www.cantarella.nl/

Mocht je je inhoudelijk willen voorbereiden op dit monumentale werk, dan kan ik de podcast op NPO Klassiek aanbevelen: https://www.npoklassiek.nl/podcasts/messiah. Het zijn vier afleveringen van circa drie kwartier, die ook prima werken als smaakmaker voor het hele werk.

Toen ik zo’n twintig jaar geleden een muziekopleiding volgde gaf een van mijn medecursisten op de vraag ‘Wat is de barvorm?’ meteen een antwoord: ‘Stollen-Stollen-Abgesang!’ Het klonk als een toverspreuk want ik had geen notie waar ze het over had, maar ik noteerde die woorden achter de term barvorm, aangevuld met AAB toen de docent dat op het bord schreef.

Hier moest ik aan denken toen ik die term onlangs weer tegenkwam. ‘In de vijftiende eeuw werd de barvorm veel gebruikt voor liederen: een Aufgesang, bestaande uit twee gelijke Stollen, en een Abgesang van ongeveer gelijke lengte als het Aufgesang’, aldus Nico van Meel in een artikel op de website liedekens.info.

Deze kleine muzikale liedvorm is ontstaan in de Middeleeuwen bij de Meistersänger, aldus Wikipedia:  ‘Een bar bestond uit twee Stollen of strofen, met een verschillende tekst, die op dezelfde melodie werden gezongen, tezamen Aufgesang genoemd, gevolgd door een Abgesang. Het vormschema was dus A-A-B.’ Stollen is een enkelvoud; een andere betekenis van dit woord is overigens feestgebak zoals de bekende kerststol. De barvorm is dus samen te vatten als ‘strofe, strofe, afsluiting’, oftewel AAB.

Deze structuur werd in de 15^e tot de 18^e eeuw vastgelegd door het gilde van dichtende en zingende rederijkers, de Meistersinger. Zij hanteerden voor hun liederen strikte regels, waarvan de barvorm er een was. Ook voor de Stollen golden strikte regels: elke strofe moest minstens twee versregels bevatten en beide strofen moesten rijmen; ze moesten elk korter zijn dan het Abgesang maar samen langer dan dat laatste deel.

De uitleg van de barvorm die Richard Wagner geeft in Die Meistersinger von Nürnberg is volgens het lemma Meistersinger in Wikipedia niet correct: ‘Wagners uitleg van de barvorm (1e bedrijf, 3e scene en 3e bedrijf, 2e scene) is […] historisch onjuist.’

Vrijwel alle Lutherse koralen hebben de barvorm. Bij het inzingen gebruiken we bij Cantarella tegenwoordig Bach-koralen en die hebben inderdaad deze AAB-structuur. En dat geldt ook voor uiteenlopende kerstliedjes bleek toen ik erop ging letten, zoals ‘Once in Royal David’s City’.

Op de fraaie datum 24-02-2024, oftewel zaterdag 24 februari, geeft Cantarella haar eerste concert onder leiding van onze nieuwe dirigent Robert van der Vinne. Komt dat zien en (vooral) horen! Het vindt plaats in de Raamstraatkerk in Delft (die officieel de Franciscus en Clarakerk heet, maar door niemand zo wordt genoemd). Het begint om kwart over acht en de deur gaat open om kwart voor acht. Zie voor meer informatie en het bestellen van kaarten de website van Cantarella.

Er staan twee werken op het programma.
The Ways of Zion do Mourn (HWV264), van Georg Friedrich Händel, in Engeland bekend als George Frederic Handel. Hij schreef dit misschien wat zwaarmoedige, maar welluidende werk in 1737 voor de uitvaart van Koningin Caroline, de vrouw van George II van Engeland. Er wordt heel wat afgezucht en getreurd, maar gelukkig zal het volk zich haar goedheid en vriendelijkheid herinneren en is Gods genade eeuwig, wat toch een hele troost is. En laten we wel wezen: zonder deze muziek zou ik nooit van deze koningin gehoord hebben.

Het tweede werk dat we uitvoeren is het Gloria in D-groot van Antonio Vivaldi, (RV589), de componist die met zijn vier jaargetijden elk jaar in de Top 10 van de Klassieke Top 400 staat. Dit Gloria is het bekendste van een aantal Gloria’s die hij in de periode 1713-1717 heeft geschreven. Het telt twaalf min of meer met elkaar contrasterende delen en het geheel is wat vrolijker dan de begrafenismuziek van Händel. Hopelijk lukt het ons dan ook om het tot aan het slot-Amen te laten stralen.

De bijnaam van Vivaldi is ‘de rode priester’. Die dankt hij waarschijnlijk aan zijn rode haar, maar op afbeeldingen heeft hij natuurlijk altijd een pruik op, net zoals Händel (en Bach), dus is dat moeilijk te verifiëren.