Erewhon is de titel van een boek uit 1872. Ik kwam het tegen in de nieuwsbrief a.word.a.day van Wordsmith¹⁾, die me elke werkdag een min of meer onbekend Engels woord stuurt binnen het thema van die week. Die keer was het thema toponiemen, woorden die van een plaatsnaam zijn afgeleid, en het toegezonden woord was het van Erewhon afgeleide bijvoeglijke naamwoord erewhonian. Erewhon is een niet-bestaand land dat wordt beschreven in de gelijknamige roman van Samuel Butler.²⁾

Erewhon is een anagram van nowhere (nergens). Het is een ‘satirisch utopia’, een land waar ziekte als misdaad wordt beschouwd, godsdienst een financieel systeem van bankiers is, en scholing bestaat uit de onderdrukking van originaliteit. De Erewhoniërs hebben alle machines uit hun land verbannen, omdat ze bang zijn dat die zullen evolueren en de meesters worden van hun makers.

Het verbannen van machines was een verwijzing naar de ‘Luddisten’: aanhangers van het luddisme, een sociale beweging in het Engeland van begin 19e eeuw. Zij verzetten zich tegen industriële en technologische ontwikkelingen (stoommachines!) en vernielden bijvoorbeeld machines in fabrieken.

Het thema is nog steeds actueel, want de ontwikkelingen in kunstmatige intelligentie (AI) roepen bij sommige mensen de angst op dat de mensheid zal uitsterven. Dat lijkt me overdreven, maar er zullen ongetwijfeld onvoorziene maatschappelijke gevolgen zijn en het levert in ieder geval interessante discussies op. Het kappen met of afremmen van AI werkt volgens mij evenmin als het tegenhouden van de industriële revolutie door stoommachines kapot te maken.

Een Nederlandse vertaling van Erewhon door Ernst van Altena verscheen in 1993 (Erewhon: De omgekeerde wereld; Ambo Anthos). Op het omslag daarvan (ontworpen door Harm Meijer) staat een detail van een schilderij van Giorgione dat volgens het colofon ‘De lezende maagd’ heet. Daarvan kon ik onder die naam geen afbeelding vinden. Het schilderij is in het bezit van het  Ashmolean Museum in Oxford en heet daar Virgin and Child (The Tallard Madonna), maar de oorspronkelijke Italiaanse titel is Madonna leggente, dus de naam in het boek klopt wel.

.

Latere toevoeging: Toevallig kwam Erewhon ook ter sprake tijdens de ISVW-zomercursus Muziek (waarover meer in latere blogstukjes), met de opmerking dat je het ook kunt lezen als ‘now here‘ (nu hier).

1) Behalve de nieuwsbrief biedt Wordsmith (‘de magie van woorden’) bijvoorbeeld ook de mogelijkheid om teksten te ’scrabbeliseren’ en Engelse anagrammen genereren. Patty Adelaar: ‘A data apt lyre’ vond ik wel wat hebben.

2) De (Engelse) tekst van de roman Erewhon van Butler staat online, onder meer op WIkiSource.