Momenteel bekijk ik dvd’s van de westernserie The High Chaparral uit eind jaren zestig van de vorige eeuw. Jeugdsentiment, maar inmiddels wat gênant vanwege de stereotype weergave van vrouwen, Apaches en Mexicanen, en de vanzelfsprekende norm van schieten, vechten, drinken en gokken voor mannen. Ook zie je op zo’n ranch in het Wilde Westen een aantal vaste elementen en nu viel me plotseling die veelwiekige molen op.

Ik vroeg me af of die een speciale naam had en al snel ontdekte ik op internet dat het een ‘(Amerikaanse) windmotor’ of ‘roosmolen’ was. Met zo’n windmolen kun je het waterpeil beheersen. Op de ranches in het Wilde Westen van Amerika werd hij gebruikt voor irrigatie en in Nederland werden er in de eerste helft van de vorige eeuw kleine polders mee bemalen.

Het lemma Windmotor in Wikipedia legt uit hoe zo’n windmotor werkt. Hij zou in principe stormbestendig moeten zijn, maar dat ging in Nederland nogal eens fout, met grote schade aan de molen als gevolg. Bovendien werden ze lelijk gevonden, iets wat ze gemeen hebben met de huidige windmolens: ‘Zoals nu het geval is met de windturbines, stuitte de komst van al die honderden Amerikaanse windmotoren in het Groninger landschap op flink wat verzet. Men vond ze niet mooi….”

De windmotoren werden daarom al snel vervangen door een elektrisch gemaal. Tegenwoordig zijn ze als erfgoed voornamelijk een bezienswaardigheid, zoals in Groningen, waar de fietsroute rond het Zuidlaardermeer van Het Groninger Landschap langs drie Amerikaanse windmotoren voert. Deze zijn nog steeds in bedrijf en bemalen natuurgebieden, dus ze doen nuttig werk. Volgens de site Roosmolen is de grond in Nederland aan het verdrogen na alle ruilverkavelingen en grootschalige afwateringssystemen, en kan een roosmolen bijdragen aan het behoud en de ontwikkeling van natte ecosytemen:

‘Met voldoende water in poelen en sloten blijven ook de biotopen bestaan. Door het plaatsen van zo’n windmotor[…] kan flora en fauna blijven bestaan en zelfs weer terugkomen.’

Het is natuurlijk een druppel op de gloeiende plaat van de klimaatverandering, maar toch.

De benaming ‘roosmolen’ vond ik overigens wel grappig. Molen De Roos in Delft is geen roosmolen, maar een bovenkruier, waarmee koren wordt gemalen.